ALLIR SÁTTIR / GREINAR

Iðjuþjálfun: Þátttaka, færni og jafnvægi í daglegu lífi

Gullin engi og lágar hæðir við sólarupprás

Þegar dagleg verkefni verða erfið getur lífið þrengst smám saman. Að komast af stað að morgni, sinna námi eða starfi, elda máltíð eða hitta vini getur krafist meira en þú hefur afl eða svigrúm til. Iðjuþjálfun skoðar hvernig hægt er að styðja þig til þátttöku í því sem skiptir þig máli.

Hvað er iðjuþjálfun?

Iðjuþjálfun er heilbrigðisþjónusta sem styður færni og þátttöku í daglegri iðju. Iðjuþjálfafélag Íslands lýsir einstaklingsmiðaðri nálgun þar sem horft er á vilja og þarfir manneskjunnar í samspili við verkefnin og umhverfið. Iðjuþjálfar eru löggild heilbrigðisstétt á Íslandi og starfa með fólki á öllum aldri. [1]

Orðið iðja merkir hér athafnir sem fylla daginn og gefa honum tilgang. Það nær meðal annars yfir eigin umönnun, heimilishald, nám, launaða vinnu, tómstundir og samfélagsþátttöku. Samkvæmt alþjóðasamtökunum WFOT snýst iðjuþjálfun um athafnir sem fólk vill, þarf eða er ætlast til að geti sinnt. [2]

Iðjuþjálfun er því ekki aðeins tengd atvinnu eða því að búa eitthvað til. Sama athöfn getur haft ólíka merkingu fyrir ólíkt fólk. Að elda getur verið leið til sjálfstæðis, ánægju eða samveru; að komast í skólann getur tengst námi, vináttu og framtíðaráformum. Markmiðin þurfa að koma frá þér og þínu lífi. [2]

Fyrir hverja getur hún gagnast?

Iðjuþjálfar vinna meðal annars með fólki sem glímir við líkamlega skerðingu, veikindi, geðrænan vanda, þroskatengdar áskoranir eða breytingar vegna öldrunar. Starfið getur farið fram á heimili, í skóla, á vinnustað eða innan heilbrigðisþjónustu. Áherslan er á verkefni sem reynast erfið og hvort hægt sé að framkvæma þau á annan hátt. [3]

Vandi verður ekki alltaf til inni í einstaklingnum. Hávaði, óaðgengilegt húsnæði, óljósar kröfur eða lítið svigrúm til hvíldar geta takmarkað þátttöku. Því getur lausnin falist bæði í að efla færni og breyta aðstæðum. [1]

Mat og markmið

Í upphafi er skoðað hvað þú getur gert, hvað reynist erfitt og hvaða athafnir skipta þig mestu máli. Samtöl, athugun á framkvæmd verkefna og viðeigandi matstæki geta hjálpað til við að skilja tengsl færni, iðju og umhverfis. Þjálfun og aðlögun eru síðan valin út frá því mati. [1]

Markmið þarf að vera nógu skýrt til að hægt sé að sjá breytingu. Hér eru dæmi til skýringar: Að geta útbúið einfalda máltíð með viðráðanlegu álagi; að mæta í ákveðið námsverkefni; eða að finna dagskipulag sem rúmar bæði skyldur og hvíld. Þetta eru möguleg viðfangsefni, ekki fyrirfram ákveðin áætlun fyrir alla.

Helstu leiðir sem notaðar eru

Þjálfun í raunverulegum athöfnum. Að æfa verkefni sem þú þarft að geta gert og finna viðráðanlegt verklag, fremur en að skoða færni eingöngu án tengsla við daglegt líf. [4]
Aðlögun verkefna. Breyta röð, umfangi eða framkvæmd athafnar svo hún verði aðgengilegri. Verkefni má til dæmis skipta í afmarkaða hluta. [3] [4]
Breytingar á umhverfi og hjálpartæki. Kanna aðgengi, vinnuaðstöðu og hvort tæki eða búnaður geti stutt sjálfstæði og öryggi. [4]
Dagskipulag og jafnvægi. Skoða samspil skyldna, hvíldar, svefns og merkingarbærra athafna. Ráðgjöf getur meðal annars beinst að vinnuálagi og lífsháttum. [1]

Hugsum okkur að löng innkaupaferð tæmi alla orku dagsins. Mögulegt viðfangsefni væri að skoða hvaða hluti ferðarinnar reynist erfiðastur, forgangsraða og prófa breytta framkvæmd. Síðan væri metið hvort aðlögunin gerði þér kleift að sinna öðru sem skiptir máli. Dæmið sýnir að markmiðið getur verið betri þátttaka, fremur en að gera sem mest.

Iðjuþjálfun og geðheilbrigði

Þunglyndi og annar geðrænn vandi geta raskað þátttöku í daglegum athöfnum. Iðjuþjálfun getur þá beinst að virkni og framkvæmd þess sem þarf eða langar að gera. Hún getur verið hluti af víðari meðferð og endurhæfingu; markmið og aðferðir þurfa að miðast við einstaklinginn. [3] [5]

Þótt iðjuþjálfun og sálfræðimeðferð geti báðar fjallað um líðan eru viðfangsefni þeirra ekki alveg þau sömu. Í iðjuþjálfun er iðjan og þátttakan sjálf í forgrunni. Þegar fleiri fagaðilar koma að þjónustu er gagnlegt að skýra hlutverk hvers og eins og tengja markmiðin. [1] [2]

Hvað segir rannsóknagrunnurinn?

Cochrane-yfirlit frá 2017 tók saman níu rannsóknir með 994 þátttakendum eftir heilablóðfall. Iðjuþjálfun sem beindist að daglegum athöfnum bætti framkvæmd þeirra og dró úr líkum á slæmri niðurstöðu á afmörkuðum mælikvörðum. Gæði gagnanna voru metin lítil, meðal annars vegna takmarkana í rannsóknaraðferðum. Þessar niðurstöður segja til um tiltekin úrræði eftir heilablóðfall, ekki alla iðjuþjálfun. [4]

Yfirlit Christie og samstarfsfólks frá 2021 fann sex rannsóknir sem uppfylltu skilyrði um iðjuþjálfun hjá fullorðnum með þunglyndi. Höfundar töldu sterkar vísbendingar um áhrif tiltekinna úrræða sem beindust að endurkomu til vinnu á þunglyndiseinkenni, en takmarkaðar vísbendingar um bætta atvinnuþátttöku. Engin rannsóknanna mat einstaklingsmiðaða iðjuþjálfun í heild. [5]

Það er því mikilvægt að spyrja hvaða íhlutun hafi verið rannsökuð, fyrir hverja og með hvaða mælikvarða. Fáar og ólíkar rannsóknir leyfa ekki almennt loforð um árangur. Framfarir geta meðal annars falist í færni, þátttöku og upplifun á því hvort daglegt líf sé viðráðanlegt. [4] [5]

Fyrstu skref

Skrifaðu niður tvær eða þrjár athafnir sem þú saknar eða átt erfitt með. Hvað gerir þær erfiðar? Hvað hefurðu þegar prófað? Hvað myndi breytast í lífi þínu ef þær yrðu viðráðanlegri? Þessi lýsing getur verið gagnlegt upphaf að samtali.

Ræddu við heilsugæslu, meðferðarteymi eða iðjuþjálfa um viðeigandi farveg. Iðjuþjálfafélag Íslands veitir fræðslu um fagið. Hjá Allir sáttir er ráðgjöf lýst sem nálgun sem meðal annars byggir á iðjuþjálfun; í fyrirspurn má ræða hvort sú þjónusta henti þeim viðfangsefnum sem þú vilt vinna með.

Heimildir

Ef þú vilt ræða hvernig þetta tengist þínum aðstæðum er þér velkomið að hafa samband við Allir sáttir.

Kynntu þér þjónustuna

Bókaðu tíma

RÝMI FYRIR ÞIG

Tökum næsta skref saman.

Ef greinin vakti spurningar eða þú vilt ræða þína stöðu er þér velkomið að hafa samband.

Bóka samtal