ALLIR SÁTTIR / GREINAR

Hugræn atferlismeðferð: Að skilja mynstur og æfa ný viðbrögð

Þú færð stutt skilaboð frá samstarfsmanni og hugsar strax að hann sé ósáttur við þig. Kvíðinn vex og þú frestar því að svara. Sama skilaboð gæti þó haft aðra skýringu. Í hugrænni atferlismeðferð er skoðað hvernig túlkun okkar og viðbrögð tengjast líðan.

Hvað er hugræn atferlismeðferð?

Hugræn atferlismeðferð er oft kölluð HAM eða CBT, eftir enska heitinu Cognitive Behavioural Therapy. Hún vinnur með samspil hugsana, tilfinninga, líkamlegra viðbragða og hegðunar. Þegar eitt breytist getur það haft áhrif á hitt. Heilsuvera lýsir bæði því að skoða hugsanir og viðhorf og því að prófa önnur viðbrögð við erfiðum aðstæðum. [1]

HAM er fjölskylda tengdra meðferðaraðferða, fremur en ein æfing sem er eins fyrir alla. Meðferðaraðili og skjólstæðingur setja sér sameiginleg markmið og reyna að skilja hvað viðheldur vandanum. Áherslan er yfirleitt á það sem gerist í daglegu lífi núna, en fyrri reynsla er einnig skoðuð þegar hún hjálpar til við að skilja núverandi erfiðleika. [2]

Þetta felur ekki í sér að öll vanlíðan stafi af röngum hugsunum. Raunverulegt álag, veikindi og erfið samskipti geta þurft raunverulegar breytingar og stuðning. Í meðferð þarf að taka aðstæður þínar alvarlega um leið og möguleg viðbrögð eru könnuð.

Að kortleggja mynstur

Gott upphaf er að skoða ákveðið atvik: Hvað gerðist? Hvað fór í gegnum hugann? Hvernig leið þér í líkamanum? Hvað gerðirðu? Og hvað gerðist síðan? Slík kortlagning hjálpar til við að tengja líðan við aðstæður og viðbrögð. [1]

Hugsum okkur að þú forðist að spyrja á fundi af ótta við að virðast ófróður. Að þegja getur veitt tímabundinn létti, en þú færð ekki tækifæri til að kanna hvort óttinn eigi við. Þetta er dæmi til skýringar á því hvernig forðun getur haldið kvíða við; það er ekki greining á ákveðnum einstaklingi. [3]

Helstu verkfæri sem notuð eru

Hugsanaskráning og endurmat. Skrá aðstæður, hugsun og líðan. Skoða síðan hvað styður túlkunina, hvað mælir gegn henni og hvaða aðrar skýringar koma til greina. Markmiðið er raunhæfari sýn, fremur en að þvinga fram jákvæðar hugsanir. [1] [4]
Atferlistilraunir. Setja fram tilgátu og prófa hana með afmarkaðri athöfn. Dæmi: „Ef ég spyr munu allir bregðast illa við.“ Prófa viðráðanlega spurningu og bera raunveruleg viðbrögð saman við væntinguna. [4]
Stigvaxandi nálgun við það sem vekur ótta. Í meðferð við tilteknum kvíðavanda er æft að mæta aðstæðum sem hafa verið forðaðar, í skrefum sem eru ákveðin með meðferðaraðila. Hér er unnið með ótta í aðstæðum sem eru metnar öruggar, ekki að sætta sig við raunverulega hættu. [3]
Atferlisvirkjun. Þegar depurð leiðir til aðgerðaleysis má skipuleggja litlar, merkingarbærar athafnir og skoða áhrif þeirra á líðan. Athöfn getur komið á undan hvötinni. NICE lýsir atferlisvirkjun sem einu meðferðarúrræði við þunglyndi. [5]
Æfingar og viðhaldsáætlun. Verkefni milli viðtala hjálpa til við að flytja færnina yfir í daglegt líf. Undir lok meðferðar er rætt hvernig nýta megi hana áfram og bregðast við bakslagi. [2] [4]

Hvernig fer meðferðin fram?

Fyrst er metið hvaða vandi er til staðar og hvað þú vilt fá út úr meðferð. Í viðtölum er unnið með tilteknar aðstæður og leiðir til að nálgast þær. HAM getur farið fram í einstaklingsviðtölum, hópi eða með leiðsögn um sjálfshjálparefni, meðal annars á netinu. Fjöldi viðtala og verkefni ráðast af þörfum og umfangi vandans. [4]

Æfingar þurfa að vera viðráðanlegar og hafa skýran tilgang. Ef verkefni gengur ekki er gagnlegt að skoða hvað hindraði þig og aðlaga það. Það er ekki próf sem þú þarft að standast. Meðferðin er samstarf og þú átt að geta rætt ef áherslur eða hraði henta þér ekki. [2]

Hvað segir rannsóknagrunnurinn?

HAM er meðal mest rannsökuðu sálfræðimeðferða við þunglyndi. Safngreining Cuijpers og samstarfsfólks frá 2023 tók til 409 rannsókna með 52.702 þátttakendum. HAM dró að meðaltali meira úr þunglyndiseinkennum en samanburðarskilyrði á borð við biðlista og venjulega þjónustu. Áhrifin voru einnig til staðar við eftirfylgd, en stærð þeirra minnkaði þegar leiðrétt var fyrir birtingarskekkju og tekið mið af rannsóknargæðum. [6]

Munur á HAM og öðrum sálfræðimeðferðum var lítill og ekki stöðugur í næmnigreiningum. Það er því ekki rétt að lýsa HAM sem bestu meðferð fyrir alla. NICE leggur áherslu á að meðferðarval við þunglyndi taki mið af alvarleika, þörfum og óskum viðkomandi. Niðurstöður um þunglyndi má heldur ekki yfirfæra óbreyttar á allar aðrar raskanir. [5] [6]

Hvert er hægt að leita?

Heilsuvera birtir íslenskt fræðsluefni um HAM. Ef líðan eða forðun hamlar daglegu lífi getur þú rætt við heilsugæslu eða sálfræðing um mat og viðeigandi úrræði. Spurðu hvaða þjálfun meðferðaraðili hefur, hvernig verkefnin tengjast þínum vanda og hvernig framfarir verði metnar.

Til undirbúnings má skrifa niður eitt atvik sem þú vilt skilja betur og eitt markmið sem skiptir þig máli. Það gæti verið að taka þátt í samtali, sinna ákveðnu verkefni eða geta mætt aðstæðum sem þú hefur forðast. Þú þarft ekki að kunna verkfærin áður en þú leitar aðstoðar.